Khát vọng 30 năm cất lên thành tên gọi
Từ đề xuất của nhân dân Nam bộ với bản kiến nghị do 57 người ký tên (được Báo Cứu quốc đăng trong số báo 329, ra ngày 27-8-1946), phải 30 năm sau, Thành phố Sài Gòn - Gia Định mới chính thức được mang tên Người. Trong những ngày tháng 4 lịch sử, chúng tôi có dịp gặp đồng chí Phạm Chánh Trực, nguyên Phó Bí thư Thường trực Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TPHCM. Câu chuyện về tên gọi của thành phố được nhắc lại bằng tất cả sự xúc động của một người gắn bó gần trọn đời với đô thị này.
Theo đồng chí, nguyện vọng đặt tên Thành phố Hồ Chí Minh cho vùng đất Sài Gòn đã được nhen lên từ rất sớm, ngay từ năm 1946. Đó là tiếng lòng của vùng đất từng chứng kiến người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước, cũng là nơi nhân dân Nam bộ nổ phát súng kháng chiến đầu tiên ngày 23-9-1945, mở đầu cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược trong buổi đầu nền độc lập còn rất non trẻ.
Suốt những năm tháng kháng chiến chống Pháp, dù chưa có một quyết định chính thức nào được ban hành, nhưng trong tâm thức đồng bào cả nước, trong thơ ca, âm nhạc, Sài Gòn dường như đã mang tên Bác từ rất lâu. Tên gọi ấy đã hiện diện trong những vần thơ của Tố Hữu, trong nhịp điệu hào hùng của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, Xuân Hồng... Để rồi 30 năm sau, khi non sông thu về một mối, khi khói lửa chiến tranh lùi lại phía sau, Nghị quyết của Quốc hội đã chính thức hiện thực hóa khát vọng ấy.
Nhớ lại thời điểm trước khi thành phố đổi tên, đồng chí Phạm Chánh Trực nhấn mạnh, Thành ủy phải giải quyết rất nhiều công việc cấp bách: xây dựng hệ thống chính quyền cách mạng, ổn định an ninh trật tự, cứu đói, giải quyết thất nghiệp… Trong bối cảnh bộn bề ấy, việc thành phố được mang tên Bác có ý nghĩa như một sự gửi gắm lớn lao của Đảng, Nhà nước và nhân dân cả nước; cũng là chỗ dựa tinh thần để nhân dân thành phố vượt qua khó khăn, khôi phục kinh tế, ổn định đời sống, từng bước trở thành đầu tàu kinh tế của cả nước.
Vì thế, tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo nên sức động viên, cổ vũ rất lớn đối với nhân dân thành phố. Đó là sự ghi nhận đối với một vùng đất luôn đi đầu trong cống hiến, hy sinh cho sự nghiệp chung; một vùng đất “đi trước về sau” với trách nhiệm và lòng son sắt đối với vận mệnh dân tộc. Từ những ngày mở đầu Nam bộ kháng chiến đến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, Sài Gòn - Gia Định luôn ở vị trí tuyến đầu của lịch sử. Vì vậy, thành phố mang tên Bác là sự tôn vinh xứng đáng, đồng thời cũng là lời nhắc nhở về một vai trò tiên phong phải được gìn giữ bằng hành động.
PGS-TS Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, nguyên Trưởng khoa Lịch sử Trường Đại học KHXH&NV, nhìn nhận, việc đổi tên Thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh là kết tinh của một tâm nguyện lớn, được hun đúc qua suốt 30 năm chiến đấu, hy sinh của đồng bào Sài Gòn, nhân dân Nam bộ và cả dân tộc.
Đặt trong bối cảnh từ sau Cách mạng Tháng Tám 1945, nhất là từ ngày Nam bộ kháng chiến 23-9-1945 đến Đại thắng mùa Xuân 30-4-1975, đó là chặng đường 30 năm chiến đấu bền bỉ, gian khổ, hy sinh để giành lại độc lập, tự do, thực hiện trọn vẹn khát vọng của dân tộc đã khẳng định trong Tuyên ngôn Độc lập. Trong suốt hành trình đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh là biểu tượng của lý tưởng, là điểm tựa của “tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải để giữ gìn nền tự do và độc lập”.
Vì vậy, thành phố được vinh dự mang tên Người, đó là sự tôn trọng giá trị lịch sử và tôn vinh một biểu tượng của dân tộc, cũng là sự trao gửi một trách nhiệm. Quyết định của Quốc hội khóa VI không chỉ xác lập một danh xưng chính thức của thành phố 30 năm “vì cả nước, cùng cả nước”, mà còn trao cho thành phố một trách nhiệm lớn, tầm cao và chiều sâu của nhiệm vụ mới, gắn với tên tuổi vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc. TPHCM trở thành địa phương duy nhất của cả nước mang tên Bác Hồ, một danh xưng vừa là niềm kiêu hãnh, vừa gắn với sứ mệnh tiên phong.
“Được là người dân của một đất nước tự do, độc lập đã là điều đáng tự hào và được là công dân của một thành phố mang tên Bác - lãnh tụ kính yêu của dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất, đó còn là niềm vinh dự đặc biệt”, PGS-TS Hà Minh Hồng chia sẻ.
Cũng theo PGS-TS Hà Minh Hồng, TPHCM không chỉ là thành phố lớn về quy mô không gian, mà còn trở thành thành phố phát triển mạnh, có “truyền thống” đi trước, dẫn dắt, thúc đẩy sự phát triển chung của cả nước. Trên nhiều lĩnh vực từ kinh tế, xã hội, đối ngoại, chính sách, phát triển hạ tầng đến phát huy tiềm năng của đất nước và của chính thành phố, TPHCM đều đã và đang thể hiện rõ vai trò tiên phong, đầu tàu. Thành phố vinh dự mang tên Bác đồng nghĩa với việc thành phố đang noi gương thực hiện khát vọng phát triển, tích cực “đi trước về đích trước” trong tư duy đổi mới và trong trách nhiệm với tương lai thịnh vượng của đất nước.
Sáng rõ hơn giá trị vì dân, vì nước
Có dịp gặp Trung tướng Châu Văn Mẫn, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng lực lượng Công an nhân dân, Bộ Công an, một cựu tù chính trị Côn Đảo, chúng tôi càng cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của hòa bình và ý nghĩa thiêng liêng của tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh.
Trở lại căn phòng từng giam giữ mình nơi “địa ngục trần gian”, ông nhớ về những năm tháng con người sống trọn vẹn nhất cho lý tưởng độc lập, tự do. “Việc thành phố được mang tên vị lãnh tụ kính yêu không chỉ là phần thưởng cao quý dành cho sự hy sinh của nhân dân miền Nam “Thành đồng Tổ quốc”, mà còn là niềm tự hào vô bờ bến của cả dân tộc”, Trung tướng Châu Văn Mẫn bày tỏ. Tên gọi ấy gợi nhớ lịch sử, nhắc mỗi người về giá trị của hòa bình về những mất mát đã đi qua để có ngày hôm nay.
Theo Trung tướng Châu Văn Mẫn, thành phố mang tên Bác phải luôn xứng đáng với tên gọi thiêng liêng của Người; luôn giữ vai trò đầu tàu kinh tế, là thành phố của văn minh, hiện đại và nghĩa tình, mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân. Ông cũng bày tỏ kỳ vọng, với lợi thế về công nghiệp, cảng biển, du lịch và công nghệ, cùng việc quy hoạch các tuyến giao thông kết nối, phát triển các trung tâm tài chính, TPHCM sẽ có thêm những bước bứt phá mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.
Cùng chung suy nghĩ, PGS-TS Phan Xuân Biên, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM (nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM) (nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM), nêu rõ, nhìn lại 50 năm qua là nhìn lại một hành trình khẳng định bản lĩnh, ý chí và khát vọng vươn lên của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố. Sau Nghị quyết ngày 2-7-1976 của Quốc hội khóa VI, TPHCM bước vào chặng đường mới với muôn vàn khó khăn, nhất là trong 10 năm đầu hậu chiến.
Bước ra khỏi chiến tranh, lại đối mặt với bao vây cấm vận và trong cơ chế quan liêu bao cấp, có lúc đời sống nhân dân kiệt quệ, niềm tin bị thử thách dữ dội. Nhưng chính trong nghịch cảnh đó, bản lĩnh dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của thành phố đã tỏa sáng. Những quyết sách “phá rào”, những tìm tòi cứu vãn sản xuất, những nỗ lực chăm lo từng bữa ăn, sinh kế cho người dân… đã âm thầm đặt nền móng cho đổi mới sau này.
Từ đó, cùng với công cuộc Đổi mới của cả nước, TPHCM vươn lên mạnh mẽ, trở thành trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ; là đầu tàu tăng trưởng của Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và cả nước. Diện mạo đô thị ngày càng hiện đại, văn minh; nhiều công trình, khu đô thị, khu chế xuất, khu công nghệ cao trở thành biểu tượng cho sức bật và tầm vóc mới của thành phố.
Trong bối cảnh mới, nhất là từ tháng 7-2025 đến nay khi TPHCM sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, thành phố đang có một không gian phát triển rộng mở hơn bao giờ hết. Cùng với đó là hàng loạt chủ trương, quyết sách từ Trung ương và sự kỳ vọng của cả nước đang đặt lên vai thành phố nhiều nhiệm vụ của một đô thị lớn trong điều kiện mới.
Là đầu tàu của cả nước, TPHCM càng phải khơi dậy mạnh mẽ truyền thống kiên cường, dũng cảm, đồng thời phát huy cao độ những phẩm chất đã làm nên cốt cách của mình như năng động, sáng tạo, nghĩa tình, tiên phong, hội nhập. Khi có sự đồng lòng trên dưới, khi ý Đảng hợp với lòng dân, thành phố sẽ có thêm động lực để hoàn thành các mục tiêu đề ra, tiếp tục giữ vững vai trò đầu tàu, tiến bước xa hơn trên hành trình mới.
Tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh, sau 50 năm, vẫn sáng lên như một lời nhắc nhở âm thầm mà bền bỉ. Đó là niềm tự hào, nhưng trước hết là một lời hứa với lịch sử. Mang tên Người, thành phố phải biết biến vinh dự thành trách nhiệm, biến ký ức thành động lực, biến tên gọi thành chất lượng quản trị, thành bản lĩnh đổi mới sáng tạo, thành không gian văn hóa, thành chất lượng đời sống ngày càng tốt hơn cho người dân. Mỗi bước phát triển của thành phố hôm nay càng làm sáng rõ hơn giá trị vì dân, vì nước mà Bác để lại. Hành trình xứng danh ấy, sau 50 năm, vẫn đang được viết tiếp bằng từng quyết sách, từng đổi thay của thành phố hôm nay.
Đồng chí Phạm Chánh Trực chia sẻ, để TPHCM càng xứng đáng với tên gọi, trước hết phải học tập và làm theo tấm gương của Bác. Có thể tập trung vào 3 giá trị cốt lõi: giữ vững tinh thần đoàn kết, đại đoàn kết; luôn ghi nhớ “dân là gốc”, phải hỏi ý dân, nhất là khi gặp việc lớn, việc khó; và luôn tâm niệm lời Bác dặn “Đảng viên là người lãnh đạo và là đầy tớ thật trung thành của nhân dân”. Người cán bộ, đảng viên phải tự soi lại mình để phục vụ người dân ngày một tốt hơn.