Tầm nhìn và định hướng của cuộc cách mạng "sắp xếp lại giang sơn" đã được định hình rõ nét qua các quyết sách của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV. Đặc biệt, thông điệp mang tính kim chỉ nam đã được khẳng định trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV của Tổng Bí thư , Chủ tịch nước Tô Lâm.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh, mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là mô hình tổ chức hành chính mới, mà còn là “phương thức quản trị địa phương mới” và phải xác định đây là một cuộc cải cách cốt lõi về quản trị, bảo đảm nguyên tắc vận hành: “Cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi”. Hơn thế nữa, mục tiêu tối thượng của cuộc cải cách này không nằm ở những con số báo cáo, mà phải lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm thước đo cuối cùng.

Nhìn lại chặng đường 365 ngày qua, cỗ máy quản trị hai cấp đã từng bước chuyển mình mạnh mẽ. Sự phân định rạch ròi thẩm quyền đã giúp rút ngắn tối đa khoảng cách quyền lực, đưa các quyết sách nhà nước về sát với hơi thở của đời sống dân sinh. Tư duy "quản lý, giáo dục" nặng tính hành chính đang dần nhường chỗ cho tư duy "phục vụ, khơi thông và kiến tạo phát triển". Cấp tỉnh giờ đây được tập trung toàn lực cho các quy hoạch, hoạch định không gian và chiến lược vĩ mô; trong khi đó, cấp xã được "cởi trói", trao quyền và trở thành trung tâm thực thi, trực tiếp đối diện và tháo gỡ các điểm nghẽn cho nhân dân.

Tuy nhiên, bất kỳ một quá trình dịch chuyển mang tính lịch sử nào cũng đi kèm với những áp lực về hệ thống và thể chế. Để cỗ máy mới thực sự phát huy công năng, đưa đất nước hoàn thành mục tiêu tăng trưởng "hai con số" như Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đề ra, sự tinh gọn bộ máy phải song hành với việc kiến tạo năng lực hệ thống, đẩy mạnh phân quyền thực chất gắn liền với nguồn lực, và coi chuyển đổi số là "hạ tầng sinh mệnh".

Chùm bài viết Chính quyền địa phương hai cấp: Một năm hành trình kiến tạo “tỉnh mạnh chiến lược, xã mạnh thực thi” sẽ mang đến một góc nhìn tổng thể, đa chiều và mang tính phân tích chuyên sâu về bức tranh toàn cảnh một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Đó là câu chuyện về những nỗ lực bứt phá táo bạo, những lực cản cần giải mã và cả những ngọn lửa sáng tạo đang rực cháy từ cơ sở, nhằm hiện thực hóa khát vọng kiến tạo một nền quản trị văn minh, hiện đại.

Bài 1:

Bình minh của nền quản trị hiện đại: Trao quyền kiến tạo, gặt hái niềm tin

Tròn một năm kể từ cột mốc lịch sử 01/7/2025, nền hành chính Việt Nam đã trải qua một cuộc chuyển mình chưa từng có. Quyết định xóa bỏ cấp hành chính trung gian (cấp huyện) để tiến tới mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã) không chỉ đơn thuần là một phép toán tinh giản cơ học. Hơn thế nữa, đây là một cuộc "lột xác" toàn diện về tư duy quản trị, minh chứng cho khát vọng kiến tạo và quyết tâm đưa quyền lực Nhà nước gần gũi hơn với nhân dân.

Cuộc cách mạng "sắp xếp lại giang sơn"

Ngày 01/7/2025 không chỉ là một cột mốc thời gian trong các văn bản quy phạm pháp luật; đó thực sự là một vạch kẻ lịch sử, chia tách hai thời kỳ của nền hành chính Việt Nam. Lần đầu tiên kể từ năm 1945, nước ta khép lại sứ mệnh của cấp hành chính trung gian - cấp huyện, chính thức bước vào kỷ nguyên của chính quyền địa phương hai cấp: Cấp tỉnh và cấp xã. Sự kiện này được Đảng ta ví như một cuộc cách mạng "sắp xếp lại giang sơn" chưa từng có tiền lệ, nhằm phá vỡ tư duy "cục bộ địa phương,” rút ngắn tầng nấc trung gian để dồn toàn lực cho đầu tư phát triển và kiến tạo tương lai.

Quyết định chuyển đổi sang mô hình hai cấp đã được luật hóa mạnh mẽ qua Luật Tổ chức chính quyền địa phương sửa đổi năm 2025 (Luật số 72/2025/QH15). Đặc biệt, sự chuyển dịch này mang đậm dấu ấn chỉ đạo quyết liệt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Trọng tâm quyết định là toàn hệ thống phải chuyển "từ sắp xếp xong bộ máy sang vận hành tốt bộ máy", từ trạng thái "quản lý, giáo dục" sang "khơi thông, truyền cảm hứng". Lời hiệu triệu ấy như một luồng gió mới, thổi bùng lên khát vọng đổi mới trong hàng triệu cán bộ, đảng viên, phá vỡ đi sức ì của cỗ máy quan liêu cũ.

Nhìn lại cuộc cải cách sau một năm vận hành, Tiến sỹ Vũ Chiến Thắng, Thứ trưởng Bộ Nội vụ khẳng định: "Việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không đơn thuần là việc kết thúc hoạt động của cấp huyện. Sâu xa hơn, đây là quá trình tái cấu trúc phương thức quản trị địa phương theo hướng tinh gọn, trực tiếp, hiện đại và hiệu quả hơn."

Trong mô hình đó, cấp tỉnh tập trung thực hiện các chức năng hoạch định chiến lược phát triển, điều phối nguồn lực, định hướng không gian phát triển và kiểm tra, giám sát. Cấp xã trở thành cấp chính quyền trực tiếp tổ chức thực thi chính sách, cung ứng dịch vụ công và phục vụ người dân, doanh nghiệp. Sự phân định rạch ròi này chính là chìa khóa để đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nâng cao trách nhiệm giải trình và phát huy tối đa tính chủ động của địa phương.

Tiến sỹ Vũ Chiến Thắng, Thứ trưởng Bộ Nội vụ. (Ảnh: Văn Điệp/TTXVN)

Theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ, sau gần một năm triển khai, bức tranh quản trị quốc gia đã điểm xuyết những chuyển biến tích cực: Tổ chức bộ máy tinh gọn hơn, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ hơn, và chất lượng dịch vụ công thăng hạng rõ rệt. Khoảng cách giữa chính quyền và người dân được rút ngắn, khả năng phản ứng với các điểm nghẽn chính sách được tăng tốc tối đa.

“Chính quyền địa phương từng bước chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy phục vụ và kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm trong quá trình tổ chức thực hiện nhiệm vụ,” Thứ trưởng Bộ Nội vụ đánh giá.

Khi chính quyền xích lại gần dân hơn

Chỉ sau một năm, khi bộ máy hành chính đã chín muồi, quản lý nhà nước xích lại gần dân hơn và những báo cáo không còn chạy vòng vèo qua nhiều tầng nấc, những con số thống kê giờ đây mang nhịp đập hối hả của cuộc sống thực tại.

Tại Thủ đô Hà Nội, “bức tranh” cải cách hiện lên với những chuyển biến đầy sức thuyết phục. Thành phố đã thực hiện một cuộc sắp xếp quy mô lớn, giảm 400 đơn vị hành chính cấp xã (tương đương 76,05%), tổ chức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp với 126 đơn vị hành chính cấp xã. Quá trình này được dẫn dắt bởi phương châm “6 rõ, 1 xuyên suốt” (rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ hiệu quả và một việc một đầu mối xuyên suốt).

Sự quyết liệt của Hà Nội nằm ở việc đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền 659 thủ tục hành chính, đưa thẩm quyền giải quyết công việc đến sát nhất với nơi phát sinh vấn đề. Sự thay đổi này mang lại hiệu quả rõ rệt khi chỉ tính riêng giai đoạn từ ngày 01/7/2025 đến ngày 31/01/2026, hệ thống hành chính công của Thành phố đã tiếp nhận, giải quyết hơn 2,26 triệu hồ sơ. Việc rút ngắn quy trình, giảm thành phần hồ sơ và tăng cường xử lý trực tuyến đã giúp tiết kiệm khoảng 571.925 giờ công xã hội, tương đương khoảng 63,48 tỷ đồng chi phí xã hội.

Việc rút ngắn quy trình, giảm thành phần hồ sơ và tăng cường xử lý trực tuyến đã giúp tiết kiệm khoảng 571.925 giờ công xã hội, tương đương khoảng 63,48 tỷ đồng chi phí xã hội. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Hà Nội cũng không thực hiện cải cách một cách dàn trải mà tập trung tái cấu trúc 25 thủ tục trọng điểm, vốn chiếm khoảng 81% tổng lưu lượng hồ sơ phát sinh, tạo ra hiệu ứng lan tỏa tức thì đến sự hài lòng của xã hội.

Sức mạnh của mô hình hai cấp đang ngày càng làm đổi thay diện mạo chính quyền ở những miền quê, những khu đô thị trên khắp cả nước. Chính quyền cơ sở đã thực sự được "cởi trói" và trao quyền kiến tạo.

Xã Quang Minh (Hà Nội), từ một đơn vị cấp cơ sở mang chức năng thực thi, khi được phân quyền và giao trọng trách, đã làm được những điều tưởng chừng bất khả thi. Ông Nguyễn Thanh Liêm, Bí thư Đảng ủy xã Quang Minh chia sẻ, Quang Minh là địa bàn có tốc độ đô thị hóa cực nhanh với hơn 73.000 dân và 600 doanh nghiệp. Trong suốt gần 20 năm, "món nợ" đất dịch vụ đè nặng lên vai người dân và chính quyền cũ, gây lãng phí nguồn lực và bức xúc trong nhân dân.

Nhưng khi mô hình hai cấp được thiết lập, chính quyền xã đã chủ động tháo gỡ điểm nghẽn, tổ chức bốc thăm giao đất cho 107 hộ dân. Đáng kinh ngạc hơn, một chính quyền cấp xã hiện nay đã đủ tầm vóc và năng lực để gánh vác nhiệm vụ thu ngân sách lên tới 3.254 tỷ đồng/năm, đồng thời là xã đầu tiên trên cả nước tổ chức thành công đấu thầu quốc tế khu đô thị quy mô 205ha với tổng mức đầu tư gần 15.000 tỷ đồng.

Ông Nguyễn Thanh Liêm đúc kết: “Một chính quyền mạnh không phải là chính quyền giữ nhiều quyền nhất, mà là chính quyền giải quyết công việc của người dân nhanh nhất, hiệu quả nhất và tạo ra niềm tin lớn nhất."

Phường Thủ Đức có tỷ lệ trực tuyến đạt trên 91%, giải quyết đúng hạn đạt 99,7% và mức độ hài lòng đạt trên 98%. (Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN)

Tại phương Nam, Phường Thủ Đức (Thành phố Hồ Chí Minh) là một "siêu phường" sau sáp nhập với quy mô hơn 120.000 dân, đã viết nên một câu chuyện khác về "chính quyền số." Ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức cho biết, phường đã tiên phong hiện thực hóa mô hình "Thủ tục hành chính phi địa giới", cho phép công dân thực hiện dịch vụ tại bất kỳ quầy nào, được hỗ trợ bởi 2 robot trí tuệ nhân tạo.

Kết quả thực tiễn vô cùng ấn tượng, Phường Thủ Đức đã tiếp nhận 28.066 hồ sơ, tỷ lệ trực tuyến đạt trên 91%, giải quyết đúng hạn đạt 99,7% và mức độ hài lòng đạt trên 98%. Không dừng lại ở việc lo giấy tờ, phường còn vươn tầm kiến tạo khi xây dựng Bộ tiêu chí "Phường Thủ Đức hạnh phúc" (gồm 10 tiêu chí, 50 chỉ số) để lượng hóa mức độ hạnh phúc của người dân làm cơ sở hoạch định chính sách.

Chiều sâu của sự chuyển đổi

Vậy điều gì thực sự làm nên sức sống mãnh liệt của những mô hình như Quang Minh hay Thủ Đức?

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Trần Thị Thanh Thủy, Viện Lãnh đạo học và Hành chính công, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cuộc cải cách này không chỉ là sự thay đổi về cấu trúc mà là một sự dịch chuyển căn bản về tư duy quản trị. Đó là sự dịch chuyển từ tư duy duy trì tầng nấc quản lý sang tư duy tối ưu hóa chuỗi giá trị quản trị; từ tư duy “quản lý” sang tư duy “trao quyền” và đặc biệt là từ tư duy “vận hành bộ máy” sang tư duy “tạo ra kết quả và giá trị công.”

Theo bà Trần Thị Thanh Thuỷ, sự kiện xóa bỏ cấp huyện đã tạo ra một "xung lực tư duy" mới trong hệ thống công quyền, chuyển đổi từ tư duy "quản kiểm" thụ động sang tư duy "chú tâm vào phục vụ" và "trách nhiệm thực chất."

Sâu xa hơn tất cả những triết lý học thuật, đích đến cuối cùng của mô hình chính quyền hai cấp chính là niềm tin xã hội. Khi những nhu cầu chính đáng của người dân được giải quyết nhanh chóng và kịp thời ngay tại nơi họ sinh sống, không bị phân biệt đối xử, các mâu thuẫn xã hội sẽ giảm xuống, thúc đẩy tâm lý hợp tác và đồng thuận.

Thành công của chính quyền địa phương hai cấp không thể chỉ được đo đếm bằng số lượng cơ quan được sáp nhập hay số tiền tiết kiệm được từ việc cắt giảm biên chế. Giá trị lớn nhất của cuộc cải cách này nằm ở những nụ cười của người dân khi nhận giấy chứng nhận quyền sử dụng đất sau 20 năm mòn mỏi chờ đợi; nằm ở sự nhiệt huyết của người cán bộ dám nghĩ, dám làm và nằm ở một "hạ tầng mềm" vô giá là sự gắn kết và niềm tin tuyệt đối giữa Nhân dân với Đảng và Nhà nước.

Tuy nhiên, những con số tích cực và những câu chuyện thành công chỉ là một mặt của bức tranh. Phía sau những thành tích, các địa phương đang phải đối mặt với những mâu thuẫn từ xung đột giữa tham vọng và năng lực, những khó khăn trong việc phân định rõ ràng vai trò giữa tỉnh và xã./.

Bài 2: "Diện mạo từ cơ sở: Những nghịch lý, điểm nghẽn và áp lực chuyển đổi”